Centrale Gelderland

Stilzitten doet de PGEM na zijn oprichting allesbehalve. Naast de verantwoordelijkheid voor de aanleg en het beheer van het elektriciteitsnet in Gelderland, krijgt het bedrijf in 1923 toestemming om zelf energie op te wekken. Aan de mond van het MaasWaal kanaal start daarom in 1933 de bouw van Centrale Gelderland. De bouwput van het filtergebouw is van enorme omvang. Mechanisatie wordt nog maar op beperkte schaal toegepast, waardoor het gros van het werk nog handmatig wordt gedaan. Vorst, sneeuw of 15 graden in de min zijn geen redenen om de werkzaamheden te onderbreken.

Om alle planningen te halen, moet er stevig worden doorgewerkt. De menselijke prestaties zijn groots. De elektriciteitscentrale is goed voor wel 50.000 volt! Drie jaar na data is de feestelijke opening van de eerste Gelderse Centrale. De PGEM schrijft historie. Maar daar blijft het niet bij. Het groeiende elektriciteitsgebruik is al gauw reden voor weer nieuwe plannen…

Fotograaf, bron, jaartal

Bezoek aan huis

Naast de pastoor, de voddenboer en de koperpoetser is er in de jaren 30, 40 en 50 nog een gezicht die vaak aan de deur verschijnt: die van de meteropnemer. Veel gemeentes maken gebruik van een muntmetersysteem. Iedere maand wordt de gas- en elektriciteitsstand opgenomen en worden de munten geïncasseerd. Foute muntjes worden meteen opgemerkt. Met een streng gezicht waarschuwt de man dat er toch echt geen valse penningen in de meter mogen worden gestopt!

In de jaren 40 maakt het systeem plaats voor een ponskaartensysteem. Twee keer in de maand streept de meteropnemer het verbruik aan op de kaart. Het systeem vereenvoudigt de administratieve gegevensregistratie ingrijpend en is de aanzet voor de geautomatiseerde informatieverwerking. Het handmatig tellen van de ponskaarten verdwijnt. Machines lezen voortaan in razend tempo de aangebrachte streepjes. De rol van de meteropnemer verschuift zo langzaamaan naar de achtergrond.

Fotograaf onbekend, Waar licht is, is vreugde, 1994

Geheim telefoonnet PGEM

Het eigen telefoonnet van de PGEM is tijdens de oorlog een belangrijk communicatiemiddel. Het ondergrondse verzet en de militaire politie maken gretig gebruik van het 4000 kilometer lange netwerk. De privé verbinding kent tal van geheime aansluitingen op strategische plekken, zoals langs de grens. Die moeten natuurlijk wel intact blijven. Dappere monteurs onderhouden de verbindingen in de hoogspanningsruimten.

Het slagen van operatie Pegasus 1 is mede te danken aan de geheime telefonische contacten. Door de telefoonverbinding met veldtoestellen kan de evacuatie na de Slag om Arnhem tot in de puntjes worden voorbereid. Hierdoor weet een groep van 120 geallieerden over de Rijn te ontsnappen naar het zuiden. Een actie waar de Engelsen nog steeds laaiend enthousiast over zijn.

Foto: Bert Haanstra

Verkeerd geadresseerd

Het is oorlogstijd. De Duitsers eisen van het PEB Friesland de namen van alle mannen onder de 45 jaar. Deze namen moeten vervolgens via de post naar Den Haag worden gestuurd. Helemaal volgens plan gaat dat niet. De kaarten worden expres verkeerd geadresseerd. Een administratief medewerker van de PEB uit Leeuwarden herinnert het zich nog goed: “We zetten er het adres van mejuffrouw Grunstra op en op het reçu schrijven we het adres in Den Haag. Een jongetje bracht de kaarten naar het postkantoor op een druk moment. De man achter het loket had niks in de gaten. Stempelde alles keurig af. In Den Haag hebben ze de kaarten nooit ontvangen. Ze hebben er nog wel eens over gebeld. Maar ja, wij hadden als bewijs van verzending het reçu.”

Fotograaf, bron, jaartal

Storm en onweer

Nederland beschikt over een betrouwbaar elektriciteitsnet. Toch is het niet te voorkomen dat er storingen optreden. Doordat een groot deel van het hoog- en laagspanningsnetwerk bovengronds staat, zijn elektriciteitskabels bij storm en onweer kwetsbaar. Monteurs krijgen soms wel 200 storingen te verwerken in slechts twee dagen. Omgewaaide bomen rukken spanningskabels stuk of draden zitten op hoge spanning verstrengeld tussen de takken. Met speciale klimschaatsen klauteren monteurs de mast in. Een ware kunst om te zien! Na het luwen van de storm worden transformatorhuisjes gecontroleerd, waarna dikwijls de hele route nog een keer wordt nagelopen. Vaak genoeg komt het voor dat een ploeg die net gearriveerd is, teruggeroepen wordt omdat er weer een storing is. En dat allemaal op de fiets.

Fotograaf onbekend, Waar licht is, is vreugde, 1994